Radyoloji uzmanı olarak, meslek hayatımda baş dönmesi, dengesizlik veya boyun ağrısı şikayetiyle gelen hastalarıma en sık yaptığım tetkiklerden biri karotis ve vertebral arter doppler ultrasonudur. Hastalarım ellerindeki isteklerde “vertebral arter doppler” veya “karotis-vertebral doppler USG” yazdığını görünce genellikle kafaları karışıyor. “Hocam, bu hangi damarlarıma bakacak?”, “Beynimdeki damarlara mı bakıyorsunuz?”, “Bu tetkik inme riskimi gösterir mi?” gibi sorular, ultrason odasına giren hastaların en merak ettiği konular.
Öncelikle şunu belirtmek isterim ki, vertebral arter doppler ultrason, beyne giden kan akımını değerlendiren, tamamen ağrısız ve zararsız bir görüntüleme yöntemidir. Bu tetkik sayesinde inme riskini önceden tespit edebiliriz.
Hekimden Not
Değerli hastalarım, karotis ve vertebral arter doppler ultrason, özellikle 50 yaş üzerindeki herkesin yılda bir kez yaptırması önerilen önemli bir tarama testidir. Bu tetkik sayesinde beyninize giden damarlardaki tıkanıklıkları, daralmayı veya plak birikimini erken dönemde tespit edebiliriz. Erken tanı hayat kurtarır ve inme gibi ciddi komplikasyonları önleyebilir.
Bir hekim olarak size tavsiyem özellikle tansiyon, şeker hastalığı, kolesterol yüksekliği, sigara kullanımı gibi risk faktörleriniz varsa bu tetkiki mutlaka düzenli olarak yaptırmanızdır. Kliniğime gelen hastalarımın çoğu “hiçbir şikayetim yoktu, rutin çektirdim” der ve bazen %70-80 gibi ciddi daralmalar tespit ederiz. Oysa hastanın hiçbir belirtisi yoktur. Doppler ultrason sessiz tehlikeyi ortaya çıkarır.
Karotis ve Vertebral Arterler Nedir? Beyni Besleyen Ana Damarlar
Beynimiz vücudumuzun en önemli organıdır ve sürekli oksijen ve besin akışına ihtiyaç duyar. Beyni besleyen iki ana damar sistemi vardır. Bunlar karotis arterler ve vertebral arterlerdir. Bu dört damar (sağ ve sol karotis, sağ ve sol vertebral) beyni canlı tutan kan akışını sağlar.
Karotis arterler, boyunun ön kısmında, her iki yanda bir çift halinde uzanan büyük damarlardır. Ellerinizi boynunuzun iki yanına koyduğunuzda nabız hissettiğiniz yerler karotis arterlerdir. Her karotis arter, kalp seviyesinden başlar ve yukarı doğru ilerleyerek beyine ulaşır. Boynun orta seviyelerinde her karotis arter iç karotis ve dış karotis olarak ikiye ayrılır. İç karotis beyne gider, dış karotis yüz ve baş bölgesine kan taşır.
Vertebral arterler ise boyun omurlarının içinden geçen damarlardır. Boyun kaslarının derinliklerinde, omurga kanalı içinde yer alırlar. Bu nedenle elimizle dokunduğumuzda hissedilemezler. Her iki vertebral arter de kafatası içinde birleşerek baziler arteri oluşturur. Vertebral arterler, beyincik, beyin sapı ve beynin arka kısımlarına kan taşır.
Beyne giden kanın yaklaşık %70-80’i karotis arterlerden, %20-30’u vertebral arterlerden gelir. Ancak her iki sistem de çok büyük önem taşır. Karotis tıkanıklığı felce neden olurken, vertebral tıkanıklığı denge bozukluğu, görme problemleri ve baş dönmesine yol açabilir.
Kliniğimizde yaptığım doppler incelemelerinde her dört damarı ayrı ayrı değerlendiririm. Bazen bir taraftaki karotis darlığını diğer taraf kompanse eder veya vertebral arterler devreye girer. Bu nedenle tüm sistem birlikte değerlendirilmelidir.
Vertebral Arter Renkli Doppler US Nedir? Kan Akımını Görüntüleme
Vertebral arter renkli doppler ultrason, ses dalgaları kullanarak vertebral arterlerdeki kan akımını görüntüleyen ve değerlendiren bir tetkiktir. Doppler prensibi, hareket eden kan hücreleri ses dalgalarını farklı frekansta yansıtması ile görünmesidir.
Renkli doppler terimini daha detaylı açıklamak faydalı olacaktır. Normal ultrasonografide dokular gri tonlarda görünür. Ancak doppler modunda, kan akımı renklerle gösterilir. Probe’a doğru gelen akım kırmızı, probe’dan uzaklaşan akım mavi renkle gösterilir. Akım hızı arttıkça renkler daha parlak olur. Bu renk kodlaması sayesinde kan akımını canlı olarak görebiliriz.
Spektral doppler ise akım hızını grafik olarak gösterir. Ekranın alt kısmında dalga formları görünür. Bu dalgalardan akım hızı, yönü, pulsatilitesi gibi parametreler ölçülür. Peak sistolik velocite yani en yüksek akım hızı, damar darlığını değerlendirmede en önemli parametredir.
Vertebral arterlerin incelenmesi karotis arterlerden biraz daha zordur çünkü vertebral arterler daha derinlerde ve kemik yapılar içindedir. Boyun omurlarının (arasındaki transvers foramenlerde seyrederler. Bu nedenle her vertebrayı tek tek inceleyerek vertebral arteri takip ederiz.
Karotis ve Vertebral Arter Doppler USG Neden İstenir?
Karotis ve vertebral arter doppler ultrason birçok farklı klinik durumda istenir. En sık isteme nedenleri şunlardır:
1. İnme (Felç) Riskinin Değerlendirilmesi
İnme dünyada üçüncü, ülkemizde ise ikinci en sık ölüm nedenidir. Her yıl milyonlarca insan inmeden dolayı hayatını kaybeder veya sakatlıkla yaşamak zorunda kalır. İnmelerin büyük çoğunluğu önlenebilir durumlar olmasına rağmen, erken tanı konulmadığı için fırsat kaçırılır.
Doppler ultrason, inme riskini önceden belirlemenin en etkili yöntemidir. Damarlardaki plakları, daralmayı, tıkanıklığı gösterir. Ayrıca plağın yapısını da değerlendirebiliriz. Stabil plaklar daha az risklidir. Labil plaklar çok daha tehlikelidir çünkü kopup beyne gidebilir.
İnme risk skorlaması yaparken doppler bulguları çok önemlidir. %50’nin üzerinde karotis darlığı varsa inme riski 5 kat, %70’in üzerindeyse 10 kat artar. Ayrıca plak özelliklerini, ekojeniteyi, yüzey düzensizliğini, ülserasyonu değerlendiririz.
2. Damar Sertliği (Ateroskleroz) ve Plak Tespiti
Ateroskleroz, damar duvarında yağ, kolesterol, kalsiyum ve diğer maddelerin birikmesiyle oluşan bir hastalıktır. Bu birikime plak denir plak zamanla büyür, damar lümenini daraltır ve kan akışını azaltır.
Doppler ultrasonla plaklarla çok iyi görüntülenir. Plağın boyutunu, konumunu, ekojenitesini değerlendiririz. İntima media kalınlığı (İMK) ölçerek erken dönem aterosklerotik değişiklikleri tespit edebiliriz. Normal İMK 0.6-0.8 mm’dir. 1 mm’nin üzerinde kalınlık ateroskleroz belirtisidir.
Plaklar homojen veya heterojen olabilir. Homojen plaklar (tip 1-2) daha stabil ve düşük risklidir. Heterojen plaklar (tip 3-4-5) kanamalı, ülsere veya trombüs içerirler ve yüksek risklidir. Doppler ile plağın yüzeyinin düzgün mü yoksa ülsere mi olduğunu görebiliriz.
3. Damar Darlığı (Stenoz) Derecesinin Ölçülmesi
Damar darlığı, plak birikimi sonucu damar çapının azalmasıdır. Darlık derecesi yüzde olarak ifade edilir. NASCET kriterleri ve ECST kriterleri olmak üzere iki farklı ölçüm yöntemi vardır. Ülkemizde genellikle NASCET kriterleri kullanılır.
Darlık derecesine göre sınıflandırma:
- %50’nin altı darlık hafif darlıktır, takip yeterlidir.
- %50-69 darlık orta derece darlıktır, medikal tedavi ve yakın takip gerektirir.
- %70-99 darlık ciddi darlıktır, cerrahi veya stent düşünülür.
- %100 darlık tam tıkanıklık anlamına gelir, cerrahi şarttır.
Darlık derecesini belirlemek için peak sistolik velocity (PSV) ve end diastolic velocity (EDV) değerleri kullanılır.
4. Baş Dönmesi ve Dengesizlik Gibi Belirtilerin Araştırılması
Baş dönmesi çok yaygın bir şikayettir ancak nedenleri çok çeşitlidir. Kulak hastalıkları, tansiyon değişiklikleri, anemi, anksiyete gibi birçok neden olabilir. Ancak özellikle yaşlı hastalarda vertebrobaziler yetersizlik önemli bir nedendir.
Vertebral arterler beynin arka kısmını, beyinciği ve denge merkezlerini besler. Vertebral arterlerde darlık veya tıkanıklık olduğunda bu bölgeler yeterli kan alamaz. Bunun sonucunda baş dönmesi, dengesizlik, çift görme, kulak çınlaması gibi belirtiler ortaya çıkar.
Drop atak denilen ani düşme atakları, vertebrobaziler yetersizliğin ciddi bir belirtisidir. Hasta hiçbir uyarı olmaksızın aniden yere düşer, bilinç kaybı olmaz ama kalkamazlar. Bu çok tehlikeli bir durumdur.
Doppler ile vertebral arterleri değerlendirirken her iki tarafı karşılaştırırız. Normalde iki vertebral arter eşit çapta ve benzer akım hızındadır. Eğer bir taraf diğerine göre çok daha ince veya akımı çok daha yavaşsa, o tarafta hipoplazi veya darlık vardır.
Karotis Doppler Ultrasonu Nasıl Çekilir? (Adım Adım)
Karotis ve vertebral arter doppler ultrason işlemi son derece basit ve konfordur. Hastalarımıza her zaman “hiç endişelenmeyin, hiçbir ağrısı yok” derim. İşlem şu şekilde ilerler:
- Hasta ultrason masasına sırtüstü yatar. Boyun bölgesi açılır ve başın altına ince bir yastık konur.
- Boyun bölgesine şeffaf ultrason jeli sürülür. Bu jel soğuk olabilir ama zararsızdır. Jel, ultrason dalgalarının cilde iyi geçmesini sağlar.
- Ultrason probu boyun üzerine yerleştirilir. Önce B-mod (gri skala) görüntü ile damarların anatomisi incelenir. Common karotis arter, internal ve external karotis dallanması görüntülenir.
- Renkli doppler modu açılır. Kan akışı kırmızı ve mavi renklerle görünür. Plak varlığı, daralma, akım bozukluğu değerlendirilir.
- Her damar segmentinden spektral doppler dalga formu alınır. PSV, EDV, rezistivite indeksi gibi parametreler ölçülür.
- Vertebral arterler boyun yan kısmından, omurga seviyesinde incelenir. Daha derin ve zor görüntülenirler. Bazen hastadan başını karşı tarafa çevirmesi istenir.
- Jel temizlenir. Hasta işlemden hemen sonra kalkar ve günlük aktivitelerine devam edebilir.
Kliniğimizde tüm işlem 20-30 dakika sürer. Detaylı inceleme gerekliyse 40 dakikaya kadar uzayabilir.
İşlem Öncesi Özel Bir Hazırlık Gerekir Mi?
Karotis ve vertebral arter doppler için özel bir hazırlık gerekmez. Bu tetkikin en büyük avantajlarından biri budur. Aç gelmenize gerek yoktur, istediğiniz gibi yiyip içebilirsiniz. İlaçlarınızı normal alabilirsiniz.
İşlem Ne Kadar Sürer ve Ağrılı Mıdır?
İşlem süresi 20-40 dakika arasındadır. Bu süre hastanın anatomisine, damar yapısına, plak varlığına göre değişir. Boynu kısa ve kalın olan hastalarda işlem biraz daha uzun sürebilir çünkü damarları görmek daha zordur.
İşlem tamamen ağrısızdır. Sadece ultrason probunun hafif basısını hissedersiniz. Bazı hassas bölgelerde, özellikle karotis bifurkasyon (dallanma) noktasında hafif rahatsızlık hissedilebilir ama ağrı yoktur.
İşlem sırasında nefes tutmanız istenebilir. Özellikle vertebral arterleri görüntülerken nefes tutmak damarların daha iyi görünmesini sağlar. Ayrıca başınızı sağa veya sola çevirmeniz istenebilir. Bu tamamen normaldır ve damarların farklı açılardan değerlendirilmesi içindir.
İşlem sonrası herhangi bir yan etki yoktur. Hemen ayağa kalkabilir, işinize, işinize gidebilirsiniz. Araba kullanabilirsiniz. Hiçbir kısıtlama yoktur.
Ultrason Sonuçları Nasıl Yorumlanır?
Doppler ultrason raporu birçok teknik terim içerir. Bu terimleri anlamak, hastalığınız ve tedaviniz hakkında bilgi sahibi olmanız için önemlidir. Raporunuzda göreceğiniz temel kavramları açıklayayım:
“Bilateral CCA, ICA, ECA ve vertebral arterler değerlendirildi” ifadesi, her iki taraf common karotis, internal karotis, external karotis ve vertebral arterlerin incelendiği anlamına gelir.
“İntima-media kalınlığı artmış, aterosklerotik değişiklikler mevcut” ifadesi, damar duvarında kalınlaşma ve erken dönem ateroskleroz bulgularını gösterir. Henüz plak yok ama risk faktörleri kontrol edilmelidir.
“Sağ CCA posterolateralinde 15×3 mm hiperekoik, homojen plak izlendi” ifadesi, sağ common karotis arterde arka-yan duvarında 15 mm boyunda, kalsifiye, stabil bir plak olduğunu gösterir.
“Sol ICA proksimalinde %60 darlığa neden olan heterojen plak, PSV 200 cm/sn” ifadesi, sol internal karotiste başlangıç kısmında %60 darlık yapan, labil plak ve akım hızının arttığını gösterir.
“Sağ vertebral arter dominant, sol vertebral arter hipoplazik” ifadesi, sağ vertebral arterin kalın, sol vertebral arterin doğuştan ince olduğunu gösterir. Bu genellikle normal varyant olarak kabul edilir.
“Bilateral vertebral arterlerde ortograd (normal yönde) akım izlendi” ifadesi, her iki vertebral arterde akımın normal yönde olduğunu gösterir. Yani subclavian steal sendromu gibi ters akım durumu yoktur.
Raporunuzda RI (rezistivite indeksi), PI (pulsatilite indeksi) gibi değerler de görebilirsiniz. Bunlar damarın direnç durumunu gösterir. Normal RI 0.55-0.75 arasındadır. Yüksek RI, distal direnç artışını gösterebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Doppler ultrason radyasyon içerir mi?
Hayır, ultrason ses dalgalarıyla çalışır ve hiç radyasyon içermez. Hamilelikte bile güvenle kullanılır.
Ne sıklıkla doppler yaptırmalıyım?
Risk faktörü yoksa 50 yaş üzerinde yılda bir kez. Risk faktörü varsa 6 ayda bir kez önerilir.
Doppler MR anjiyografi kadar güvenilir mi?
Doppler, ilk tercih edilen tetkiktir. MR anjiyografi daha detaylı ama her hastaya gerek olmaz. Dopplerde ciddi darlık varsa MR veya BT anjiyografi yapılır.
Plak varsa mutlaka ameliyat gerekir mi?
Hayır, plağın çoğu medikal tedavi ile takip edilir. Sadece %70 üzeri darlık veya semptomatik plaklar ameliyat gerektirir.
Doppler sonucum normal, ama baş dönmem devam ediyor?
Baş dönmesinin birçok nedeni vardır. Doppler normal ise kulak hastalığı, tansiyon, anemi gibi diğer nedenler araştırılmalıdır.
Sonuç: İnme Riskini Belirlemede Hayati, Ağrısız ve Güvenli Bir Test
Karotis ve vertebral arter renkli doppler ultrason, beyni besleyen damarlardaki sorunları erken dönemde tespit eden, tamamen ağrısız ve zararsız bir tetkiktir. İnme riskini önceden belirleyerek hayat kurtarıcı bir role sahiptir.
50 yaş üzerindeki herkesin, özellikle diyabet, hipertansiyon, yüksek kolesterol, sigara kullanımı gibi risk faktörleri olanların düzenli olarak doppler ultrason yaptırması önerilir. Erken tanı ile plaklar küçültülebilir, darlıklar tedavi edilebilir ve inme önlenebilir.
Kliniğimizde karotis ve vertebral arter doppler ultrason incelemeleri son model cihazlarla ve tecrübeli ekibimizle yapılmaktadır. İnme riski değerlendirmesi, baş dönmesi veya rutin tarama için doppler yaptırmak isterseniz, iletişim sayfamızdan bize ulaşabilir veya randevu alabilirsiniz.
